Nhưng có một kỷ lục vẫn đứng vững suốt hơn bốn mươi năm qua. Đó là Nguyễn Tiến Dũng – thí sinh nhỏ tuổi nhất của Việt Nam từng giành Huy chương Vàng Olympic Toán học Quốc tế.
Nguyễn Tiến Dũng sinh ra trong một gia đình giáo viên nghèo ở Hà Nội. Cả gia đình bốn người từng sống trong căn phòng chỉ khoảng 9 mét vuông. Tuổi thơ của ông không gắn với những điều kiện học tập lý tưởng, mà gắn với giá sách cũ của cha, với những cuốn sách toán được đọc đi đọc lại đến thuộc lòng. Chính ông từng kể rằng mình không nghĩ bản thân “thông minh đặc biệt”, mà thành tích có được chủ yếu nhờ niềm say mê toán học, những người thầy giỏi và một môi trường học tập tốt.
Nguyễn Tiến Dũng (thứ hai từ phải sang) và các bạn năm 1985. Ảnh: Internet
Mùa hè năm 1985, tại kỳ IMO lần thứ 26 tổ chức ở Helsinki (Phần Lan), cậu học trò Nguyễn Tiến Dũng, sinh năm 1970, khi ấy mới hơn 14 tuổi, đã cùng đội tuyển Việt Nam bước vào đấu trường toán học danh giá nhất dành cho học sinh trung học trên thế giới. Thời điểm đó, ông đang học lớp 11 chuyên Toán A0 của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội – tiền thân của Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên ngày nay. Việt Nam khi ấy vẫn áp dụng chương trình phổ thông 11 năm. Nhờ đi học sớm, Nguyễn Tiến Dũng trở thành thành viên trẻ nhất của đội tuyển Việt Nam trong lịch sử IMO. Cho đến hôm nay, sau hơn bốn thập kỷ, kỷ lục ấy vẫn chưa có ai vượt qua. Nguyễn Tiến Dũng đỗ đầu kỳ thi tuyển chọn đội tuyển quốc gia, rồi sang Phần Lan dự IMO và xuất sắc giành Huy chương Vàng với 35/42 điểm.
Nhưng điều làm nên giá trị của Nguyễn Tiến Dũng không chỉ là một kỳ thi thành công. Điều đáng khâm phục hơn là con đường khoa học mà ông đã kiên trì theo đuổi suốt hơn bốn thập kỷ. Ngay từ những năm học phổ thông, ông đã say mê đọc các sách toán ở trình độ đại học. Sau IMO, ông sang học tại Đại học Tổng hợp Lomonosov (Liên Xô), một trong những trung tâm toán học hàng đầu thế giới. Ngay khi còn là sinh viên, ông đã có các công trình nghiên cứu được công bố trên những tạp chí khoa học uy tín – một thành tích hiếm thấy đối với một nhà toán học trẻ.
Sau khi bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Strasbourg (Pháp), Nguyễn Tiến Dũng từng bước khẳng định vị trí của mình trong cộng đồng toán học quốc tế. Ông trở thành một chuyên gia có uy tín trong lĩnh vực hình học và vật lý toán, công bố nhiều công trình trên các tạp chí hàng đầu thế giới, được đồng nghiệp quốc tế đánh giá cao và nhiều lần đảm nhiệm các vị trí học thuật quan trọng tại Pháp.
Năm 2007, khi mới 37 tuổi, ông được phong Giáo sư hạng nhất của Pháp – một thành tích rất hiếm đối với một nhà khoa học nước ngoài. Đến năm 2015, ông tiếp tục được phong Giáo sư hạng đặc biệt, cấp bậc cao nhất trong hệ thống giáo sư của Pháp. Điều đáng quý là, dù thành danh ở nước ngoài, Nguyễn Tiến Dũng vẫn luôn dành nhiều tâm huyết cho toán học Việt Nam. Ông thường xuyên tham gia các hoạt động học thuật, hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ và góp phần kết nối cộng đồng toán học Việt Nam với thế giới.
Nhìn lại hành trình ấy, người ta nhận ra rằng tấm Huy chương Vàng IMO năm 1985 chỉ là điểm khởi đầu. Từ cậu học trò hơn 14 tuổi bước vào phòng thi ở Helsinki đến vị giáo sư được cộng đồng toán học quốc tế kính trọng là hành trình của gần nửa thế kỷ học tập, nghiên cứu và sáng tạo không ngừng nghỉ. Tấm Huy chương Vàng năm 1985 rồi sẽ mãi là một cột mốc đẹp trong lịch sử IMO Việt Nam. Nhưng điều khiến người đời nhớ đến Nguyễn Tiến Dũng không chỉ là thành tích của tuổi mười lăm, mà còn là cả một cuộc đời bền bỉ phụng sự khoa học. Bởi cuối cùng, giá trị lớn nhất của một tài năng không nằm ở những giải thưởng đã giành được, mà ở những tri thức mới họ để lại cho nhân loại và niềm cảm hứng họ truyền cho các thế hệ mai sau.